The Sundial in the Cheese Cellar

High in the hills above the village of Dunmere, a door is cut into the rock. Behind it lies the oldest cheese cellar in the valley. It runs deep into the mountain, cool and dark, and it smells of milk and moss and patience.

Trên cao giữa những ngọn đồi phía trên làng Dunmere, có một cánh cửa khoét vào vách đá. Phía sau nó là hầm pho mát lâu đời nhất thung lũng. Hầm đi sâu vào lòng núi, mát lạnh và tối om, và nó có mùi sữa, mùi rêu và mùi của sự kiên nhẫn.

Jana is fifteen, and she has been the cheesemaker's apprentice for two years. Her job is simple. Every morning she walks the long shelves with a lantern. She turns the heavy wheels of cheese and brushes the dust from their rinds.

Jana mười lăm tuổi, và đã làm người học việc của thợ làm pho mát được hai năm. Công việc của cô rất đơn giản. Mỗi sáng cô đi dọc những dãy kệ dài với một chiếc đèn lồng. Cô trở những bánh pho mát nặng nề và phủi bụi trên lớp vỏ của chúng.

Her favourite part of the cellar is the entrance. Just outside the door stands a stone sundial, half sunk in the grass. It sits in the shadow of a huge overhanging rock, where the sun has never once touched it.

Chỗ cô thích nhất trong hầm là lối vào. Ngay bên ngoài cửa có một chiếc đồng hồ mặt trời bằng đá, chìm một nửa trong cỏ. Nó nằm dưới bóng của một tảng đá khổng lồ nhô ra, nơi mặt trời chưa từng chạm tới dù chỉ một lần.

That is the strange part. The dial has no sunlight, and yet its shadow moves. Slowly, all through the day, the thin black needle creeps from mark to mark. When it reaches the notch carved like a wheel, the cheeses inside are ready.

Đó chính là điều lạ lùng. Mặt đồng hồ không có ánh nắng, vậy mà bóng của nó vẫn di chuyển. Chậm rãi suốt cả ngày, chiếc kim đen mảnh nhích từ vạch này sang vạch khác. Khi nó chạm tới khấc được khắc hình bánh xe, những bánh pho mát bên trong đã sẵn sàng.

"Nobody knows who made it," the cheesemaker likes to say. "It simply works."

"Không ai biết ai đã làm ra nó," người thợ làm pho mát thích nói. "Nó cứ thế mà chạy."

But this week it does not work.

Nhưng tuần này nó không chạy.

On Monday morning, Jana finds the needle stuck halfway round the dial. It does not move all day. On Tuesday it is still there, like a finger pointing at nothing. Down in the cellar, the wheels stay pale and sour. The cheesemaker walks the shelves with her hands behind her back.

Sáng thứ Hai, Jana thấy chiếc kim kẹt ở giữa mặt đồng hồ. Cả ngày nó không nhúc nhích. Sang thứ Ba nó vẫn ở đó, như một ngón tay chỉ vào hư không. Dưới hầm, những bánh pho mát vẫn nhợt nhạt và chua. Người thợ làm pho mát đi dọc các kệ, hai tay chắp sau lưng.

"The midsummer market is in three days," she tells Jana at dinner. "Every cheese in this cellar was meant to be ready. If the dial will not wake up, we will have nothing to sell."

"Chợ giữa hè còn ba ngày nữa," bà nói với Jana vào bữa tối. "Mọi bánh pho mát trong hầm này lẽ ra đều phải chín. Nếu chiếc đồng hồ không chịu tỉnh dậy, chúng ta sẽ chẳng có gì để bán."

"How do we wake it?" Jana asks.

"Làm sao đánh thức nó ạ?" Jana hỏi.

"My teacher once told me that the stone is thirsty for sunlight," the cheesemaker says. "It was made for a single touch of true sun every hundred years. I never believed her." She sighs. "I think I should have."

"Thầy của bà từng nói rằng hòn đá ấy khát ánh nắng," người thợ làm pho mát đáp. "Nó được làm ra để chạm vào mặt trời thật một lần mỗi trăm năm. Bà chưa bao giờ tin." Bà thở dài. "Bà nghĩ lẽ ra bà nên tin."

Jana lies awake that night, thinking about the huge rock. It will never let the sun in. Unless the sun is carried in.

Đêm đó Jana nằm thao thức, nghĩ về tảng đá khổng lồ. Nó sẽ không bao giờ để mặt trời lọt vào. Trừ khi mặt trời được mang vào.

In the morning she runs down the hill to her friend Mabel. Mabel repairs clocks in the village and talks to each one like a pet.

Sáng ra, cô chạy xuống đồi tìm bạn mình là Mabel. Mabel sửa đồng hồ trong làng và nói chuyện với từng chiếc như với thú cưng.

"A mirror," Mabel says at once, when she hears the problem. Her eyes light up. "We need a big, flat mirror. We climb the cliff above the overhang, catch the noon sun, and bounce it down onto the dial."

"Một cái gương," Mabel nói ngay khi nghe vấn đề. Mắt cô sáng lên. "Chúng ta cần một tấm gương lớn, phẳng. Chúng ta leo lên vách đá phía trên chỗ đá nhô, đón nắng trưa, rồi hắt xuống mặt đồng hồ."

"Where do we find a mirror that big?"

"Biết tìm tấm gương lớn thế ở đâu?"

"The hall has one. It hangs behind the stage." Mabel is already pulling on her boots. "It belongs to everyone, so it belongs a little to us."

"Hội trường có một cái. Nó treo sau sân khấu." Mabel đã đang xỏ giày ống. "Nó thuộc về mọi người, nên nó cũng hơi thuộc về chúng ta."

By midday on Wednesday, the girls are dragging the great mirror up a goat path. It is heavier than a calf, and it is wrapped in an old blanket. Every few steps it slips. Every few steps they argue about whose turn it is to hold the heavy end.

Đến giữa trưa thứ Tư, hai cô gái đang kéo tấm gương lớn lên một lối mòn của dê. Nó nặng hơn một con bê, và được bọc trong một tấm chăn cũ. Cứ vài bước nó lại trượt xuống. Cứ vài bước họ lại cãi nhau xem đến lượt ai giữ đầu nặng.

At the top of the cliff, they stop to breathe. Below them the valley lies spread out like a green map. Directly beneath their feet, hidden by the overhang, is the grey dial with its stuck black needle.

Lên tới đỉnh vách đá, họ dừng lại thở. Bên dưới, thung lũng trải ra như một tấm bản đồ xanh. Ngay dưới chân họ, khuất sau chỗ đá nhô, là chiếc đồng hồ xám với chiếc kim đen kẹt cứng.

"It is half past eleven," Mabel says, squinting at the sky. "Hold the mirror up. Not like that. Higher. Tilt it a little more."

"Mười một giờ rưỡi rồi," Mabel nói, nheo mắt nhìn trời. "Giơ gương lên. Không phải thế. Cao hơn. Nghiêng thêm chút nữa."

Jana tilts. A blinding white circle of light leaps from the glass. It flashes across the valley and swings wildly over a field of sheep. They cheer.

Jana nghiêng. Một vòng sáng trắng chói lòa bật ra từ mặt kính. Nó vụt qua thung lũng và quét loạn xạ lên một cánh đồng cừu. Hai cô reo lên.

Then the blanket slips from the frame. The old wood groans. The corner twists out of Jana's fingers, and the mirror tips forward over the edge.

Rồi tấm chăn tuột khỏi khung. Gỗ cũ kêu răng rắc. Góc gương xoắn khỏi những ngón tay Jana, và tấm gương nghiêng ra phía trước, đổ qua mép vách.

"No!" Mabel shouts.

"Không!" Mabel hét.

It falls for a very long time. Then it hits the rocks below with a crash. A thousand silver pieces fly across the grass.

Nó rơi rất lâu. Rồi nó đập xuống những tảng đá bên dưới với một tiếng vỡ choang. Hàng nghìn mảnh bạc văng tung tóe trên bãi cỏ.

For a moment neither of them speaks. The sun is almost directly overhead.

Trong một lúc, cả hai không nói gì. Mặt trời gần như ở ngay trên đỉnh đầu.

"That was the plan," Jana whispers. "That was the whole plan."

"Đó là kế hoạch," Jana thì thầm. "Đó là toàn bộ kế hoạch."

"It was a good plan," Mabel says in a small voice.

"Đó là một kế hoạch hay," Mabel nói bằng giọng nhỏ xíu.

Jana sits down on the warm stone and puts her face in her hands. The sun climbs another notch, and the needle below stays frozen. There is less than half an hour left. At noon, the sun will pass behind the ridge, and the cheeses will miss the market.

Jana ngồi xuống tảng đá ấm và úp mặt vào hai bàn tay. Mặt trời leo thêm một nấc, còn chiếc kim bên dưới vẫn đứng yên. Chỉ còn chưa đầy nửa tiếng nữa. Đến trưa, mặt trời sẽ khuất sau rặng núi, và những bánh pho mát sẽ lỡ phiên chợ.

Then Mabel kneels beside her. She is looking at the pail by Jana's feet, the one that carried their lunch up the hill. Its lid is made of bright copper, scrubbed to a shine by two years of Friday mornings.

Rồi Mabel quỳ xuống bên cạnh cô. Cô ấy đang nhìn cái xô đặt cạnh chân Jana, cái xô đã mang bữa trưa của họ lên đồi. Nắp của nó làm bằng đồng sáng, được cọ bóng loáng nhờ hai năm những sáng thứ Sáu.

"Jana," Mabel says slowly. "How many pails does the dairy have?"

"Jana," Mabel chậm rãi nói. "Xưởng sữa có bao nhiêu cái xô?"

"Eleven. Why?"

"Mười một. Sao vậy?"

"And what are the lids made of?"

"Và nắp của chúng làm bằng gì?"

Jana looks up. She understands before Mabel finishes. "Copper," she says. "All of them. I polish them every week."

Jana ngước lên. Cô hiểu ra trước khi Mabel nói hết. "Đồng," cô nói. "Tất cả. Tuần nào tớ cũng đánh bóng chúng."

"One mirror was too big and too heavy," Mabel says. "But a chain of small ones could reach anywhere."

"Một tấm gương thì quá to và quá nặng," Mabel nói. "Nhưng một chuỗi gương nhỏ có thể tới bất cứ đâu."

They do not stop to be careful. They tumble down the goat path, shouting at everyone they meet. In the dairy yard, the cheesemaker stands by the broken glass with her hand over her mouth. She listens to the new plan without a word, and when it ends she only nods once.

Họ không dừng lại để cẩn thận. Họ lăn xuống lối mòn của dê, hét lên với tất cả những ai họ gặp. Trong sân xưởng sữa, người thợ làm pho mát đứng cạnh những mảnh kính vỡ, tay che miệng. Bà nghe kế hoạch mới mà không nói một lời, và khi nó kết thúc bà chỉ gật đầu một cái.

"Eleven lids," she says. "Quickly, then."

"Mười một cái nắp," bà nói. "Vậy thì nhanh lên."

The church bell rings a quarter to twelve. By then, eleven children stand in a long line up the hillside. Each one holds a copper lid, and each one looks very serious. The first child stands on the cliff top, where the sun is fierce. The last one crouches on the ledge at the edge of the overhang, close to the shadowed dial.

Chuông nhà thờ điểm mười hai giờ kém mười lăm. Lúc đó, mười một đứa trẻ đã đứng thành một hàng dài dọc sườn đồi. Đứa nào cũng cầm một cái nắp đồng, và đứa nào cũng trông rất nghiêm trang. Đứa đầu tiên đứng trên đỉnh vách, nơi nắng gay gắt. Đứa cuối cùng ngồi xổm trên gờ đá ở rìa chỗ đá nhô, gần mặt đồng hồ trong bóng râm.

Mabel runs up and down the line like a conductor. She whistles, points, and tilts a lid here and there with two careful fingers.

Mabel chạy lên chạy xuống hàng như một người chỉ huy dàn nhạc. Cô huýt sáo, chỉ trỏ, và chỉnh một cái nắp chỗ này chỗ kia bằng hai ngón tay cẩn thận.

"Left a little," she calls. "No, your other left. Now hold it. Everybody hold!"

"Qua trái một chút," cô gọi. "Không, bên trái kia của cậu. Giờ giữ yên. Mọi người giữ yên!"

Jana stays at the bottom, next to the sundial. From there she can see the whole chain, a glittering ladder of copper climbing the hill. Her hands are cold. She sees the first flash of light jump from lid to lid, from the cliff to the ledge.

Jana ở dưới cùng, cạnh chiếc đồng hồ mặt trời. Từ đó cô thấy cả chuỗi, một chiếc thang đồng lấp lánh leo lên đồi. Tay cô lạnh ngắt. Cô thấy tia sáng đầu tiên nhảy từ nắp này sang nắp khác, từ đỉnh vách xuống gờ đá.

"It is coming," she whispers.

"Nó đang tới," cô thì thầm.

The final lid swings round. A thin gold line slips under the overhang. It crosses the cool grass and settles on the stone like a hand.

Chiếc nắp cuối cùng xoay lại. Một vệt vàng mảnh lướt vào dưới chỗ đá nhô. Nó băng qua bãi cỏ mát và đáp xuống hòn đá như một bàn tay.

For a long moment, nothing happens. The children hold their breath. The cheesemaker's lips move silently, as if she is counting.

Trong một lúc lâu, không có gì xảy ra. Lũ trẻ nín thở. Môi người thợ làm pho mát mấp máy không thành tiếng, như thể bà đang đếm.

Then the black needle shivers. It lifts, trembles, and begins to turn. It slides over the dial faster than any shadow has a right to move. It passes every mark, one after the other. Then it stops with a small, solid click in the notch carved like a wheel.

Rồi chiếc kim đen rùng mình. Nó nhấc lên, run rẩy, và bắt đầu quay. Nó trượt qua mặt đồng hồ nhanh hơn bất kỳ cái bóng nào có quyền di chuyển. Nó đi qua từng vạch, cái này nối cái kia. Rồi nó dừng lại với một tiếng tách nhỏ chắc nịch trong khấc khắc hình bánh xe.

Down in the cellar, something sighs. It is a soft, deep sound, like a long breath let go. The cheesemaker is already running through the door with her lantern, and Jana follows her.

Dưới hầm, có thứ gì đó thở dài. Đó là một âm thanh khe khẽ, sâu lắng, như một hơi thở dài được thả ra. Người thợ làm pho mát đã chạy qua cửa với chiếc đèn lồng, và Jana theo sau bà.

On the shelves, the pale wheels are turning gold, one by one, from the edges to the centre.

Trên các kệ, những bánh pho mát nhợt nhạt đang ngả sang màu vàng, từng cái một, từ mép vào tới giữa.

Later, the children go home with their lids, and the afternoon is quiet. Jana sits by herself on the doorstep. The golden line has faded from the stone. Mabel has fallen asleep on the grass with a copper lid on her chest. It rises and falls with her breathing.

Về sau, lũ trẻ mang nắp về nhà, và buổi chiều trở nên yên tĩnh. Jana ngồi một mình trên bậc cửa. Vệt vàng đã tan khỏi hòn đá. Mabel đã ngủ thiếp đi trên bãi cỏ với một cái nắp đồng đặt trên ngực. Nó nhấp nhô theo nhịp thở của cô.

The shadow of the needle rests in its notch. Behind Jana, in the cool dark of the cellar, a single lantern burns. The wheels of cheese sit patiently in their rows, ripe at last.

Bóng của chiếc kim nằm yên trong khấc của nó. Phía sau Jana, trong bóng tối mát lạnh của hầm, một ngọn đèn lồng duy nhất cháy. Những bánh pho mát nằm kiên nhẫn trên các hàng kệ, cuối cùng đã chín.